De officiele website van de geschiedenis van zendstation
Radio Kootwijk (PCG)

"een dorp tussen Zand en Zenders"

 
Radio Kootwijk
 Algemeen
 Aktualiteiten
 Mailing List
 Reserveren RKwk
 Concerten
 Monumenten
 Dienst Landelijk Gebied
 Routebeschrijving RKwk
 Bewonersvisie RkWk
 Gebiedsvisie
 D66 rapport
 Masterplan de Winter
 Creatorium Hobert
 Masterplan Ago Quod Ago
 Plan van Aanpak
Dorp RKwk
 Dorp en haar bewoners
 Kinderen van Kootwijk
 Berichten uit ...
 Nostalgische verhalen
 Klein Hollywood
 RK Junior
 DorpsRaad
... en Bandoeng
 Hallo Bandoeng, hier ...
 Geschiedenis
 Malabar
 Malabar toen ...
 Malabar nu ...
 boekbespreking
 meer over Bandoeng ...
Hier Radio Kootwijk (SBB)
 Evenementenlocatie
 Nieuws
 Excursies/activiteiten
Stichting Platform Kootwijk
 Wie zijn wij
 Aktualiteiten
 Notities
 Brochure
 PersBerichten
 Gezondheid
 Politiek
 Zendmasten problematiek
 Milieu & Landschap
 SPK Archief
 Nieuwsbrieven
 Geografie
 Chronologie
 Naslag
 2' Podium
 Beelden SPK
 Bestemmingsplan
 Links SPK
50 kV station
 Informatie
Panorama views
 Omgevingskaart
 Gebouw A
 Radio Kootwijk
English Summary
 Welcome to RKwk
Foto's van ...
 de opbouw
 de lange golf zender
 de kortegolf zender
 het dorp
 vandaag de dag ...
 Scheveningen Radio
 Opendag ...
Bedrijfs Beelden
 Ontstaan
 Terreinen
 Doel, werking, ...
 Radiocentrale Amsterdam
Geschiedenis
 J.M. Luthmann (architect)
 Radio Telegrafie
 Radio Telefonie
 Machinezender PCG
 Bibliografie Ir de GROOT
 Ir J. J. NUMANS
 Dr B. van der POL
 Willem Vogt
 Overzicht mei 1940
... zij schreven over Radio Kootwijk
 Dr. Ir. N. KOOMANS (1)
 Dr. Ir. N. KOOMANS (2)
 Ir M.C. ENNEN
 RC Kennemerland
 Tussen 'Zand en Zenders'
 VRZA
 Hans KNAP
 Alfa Bravo (PCH)
 Ingrid van Hoorn
 [onbekend] Ned.
 [onbekend] Frans
 Cees van der Pluijm
 Gewest tot Gewest (tv)
 VPRO documentaire (radio)
 PTT-Bedrijfsbanden
Artikelen over
Radio Kootwijk
 Apeldoornse Courant
 Apeldoorns Stadsblad
 ArchiNed
 Algemeen Dagblad
 Amersfoortse Courant
 Barneveldse Krant
 BN-de Stem
 Brabants Dagblad
 Cement
 Deventer Courant
 Gelderlander
 Gemeente Apeldoorn
 Groene Amsterdammer
 Haagsche Courant
 NRC Handelblad
 Prov. Zeeuwse Courant
 Piazza
 SAM
 Stentor
 Telegraaf
 Trouw
 Twentsche Courant
 Utrechts Nieuwsblad
 Veluws Dagblad
 Volkskrant
Diversen
 Links
 Scheveningen Radio
 PCH ReŁnie 2004
 Zij gaven hun reactie ...
 Maar waarom deze site...
Contacten ...
 de SPK
 de Webmaster
 Belangrijke adressen
 
 
Stichting Platform Kootwijk   
Gezondheid   
   

Delta Radio 171 claimt, in haar pogingen een langegolf zender met een hoog vermogen in Radio Kootwijk te plaatsen, dat gezondheidseffecten daarbij niet zullen optreden. Er bestaan grote twijfels ten aanzien van deze claim. Op grond van een cumulatie van onzekere factoren kan ons inziens gezondheidsschade voor grote groepen omwonenden niet worden uitgesloten.

De belangrijkste onzekere factoren die een rol spelen zijn:

  • onzekerheid over gezondheidseffecten van radiofrequente straling in het algemeen
  • afwezigheid van studies / kennis op het specifieke gebied van de lange golf
  • onzekerheid / gebrek aan kennis ten aanzien van effecten binnen het nabije veld.

Ad 1. Onzekerheid over gezondheidseffecten van radiofrequente straling in het algemeen
Met betrekking tot de radiofrequente straling worden verbanden gelegd met onder andere slaapstoornissen, stemmingsstoornissen (in recent onderzoek werd een dosis respons relatie gevonden met suÔcidaliteit) en ook met ernstige ziekten als leukemie bij kinderen en volwassenen.

Delta Radio 171 heeft tot op heden geen gegevens of onderzoeksresultaten kunnen opleveren die aannemelijk maken dat dergelijke gezondheidsschade niet zal optreden. Toch is dit haar standpunt. De voornaamste bron waaraan zij dit standpunt ontleent is een rapport van de Gezondheidsraad van eind 1996. In dit rapport worden normeringen voor elektromagnetische straling gegeven waarbij de Raad zich aansluit bij internationale IRPA-normering ( International Radiation Protection Association). De door Delta Radio 171 voorspelde veldsterkten vallen binnen deze normen. De Gezondheidsraad zelf geeft in haar rapport de beperkingen van de normering aan en komt tot de conclusie dat verdergaand onderzoek noodzakelijk is. In een recenter rapport van de Raad van maart 2000 blijft de beperking bestaan dat de Raad zich voornamelijk baseert op korte termijn effecten. Alleen voor ELF velden worden lange termijn effecten gegeven.

Nieuw is hier ten opzichte van eerdere rapporten dat op grond van meta-analyses een significante associatie tussen wonen in de buurt van bovengrondse elektriciteitslijnen en leukemie bij kinderen en volwassenen wordt gerapporteerd. Dit betekent dat de mogelijkheid dat het gevonden verband op toeval berust met een waarschijnlijkheid van tenminste 95% is uitgesloten. De hoge norm van wetenschappelijke bewijsvoering is daarmee gelegd bij het aantonen van schadelijke effecten.

Desalniettemin gaat de Raad er niet van uit dat blootstelling aan straling de oorzaak is omdat er geen biologische mechanismen bekend zijn die dit verband kunnen verklaren. Ook hier wordt de bewijslast gelegd bij het aantonen van effecten: pas als een biologisch verklaringsmechanisme wordt aangetoond worden de epidemiologische gegevens meegenomen in de besluitvorming. Overigens zijn in vele in vitro en in vivo onderzoeken wel biologische effecten gerapporteerd: DNA-breuken en andere chromosomale schade, effecten op de celmembraan permeabiliteit en op de bloed-hersenbariŤre permeabiliteit, etcetera.

Het is de vraag of met een al te grote wetenschappelijke terughoudendheid, bovendien eenzijdig gericht op een bewijslast voor het aantonen van effecten, voldoende bescherming wordt geboden aan burgers: er zijn talrijke voorbeelden van relaties die aanvankelijk niet bewezen of verklaard konden worden maar die later wel degelijk bleken vast te staan (besmet drinkwater en cholera, roken en longkanker, asbest en mesothelioom enz.).

Ad 2. afwezigheid van studies / kennis op het specifieke gebied van de lange golf
Toegespitst op lange golfstraling en het specifieke frequentiegebied van de door Delta Radio 171 beoogde zender zijn geen studies bekend. Normen en risicoschattingen voor dit frequen-tiegebied komen tot stand door extrapolaties uit het Extremely Low Frequency (ELF)-gebied (met name de 50 Hz frequentie) en het aangrenzende Medium- en High Frequency gebied (vanaf 1 MHz). Juist op deze gebieden worden associaties met onder andere leukemie gevonden. Wat betreft het ELF-gebied is dit boven besproken. Op het gebied van de radiofrequente straling geven een aantal recente grote epidemiologische studies ook zwakke aanwijzingen voor een verband tussen blootstelling aan radiofrequente straling (voornamelijk in het very- en ultra high frequency gebied, 30-3000 MHz) en o.a. leukemie bij omwonenden. De blootstelling in deze onderzoeken lag met 1 tot 7 Volt per meter (V/m) ver onder de (ICNIRP-) normen en is vergelijkbaar met de blootstelling die, volgens het stralingsdiagram van Delta Radio, voor 300.000 tot 500.000 mensen in het gebied tussen Apeldoorn en Amersfoort zal gaan gelden (15 V/m in de directe omgeving tot 1 V/m in de buitenwijken van Amersfoort). In verscheidene experimenten naar biologische effecten bleken 'windows' te bestaan gebieden met een bepaalde veldsterkte of modulatiefrequentie waarin de effecten het sterkst zijn. Hoewel dit niet direct is te relateren aan het lange golf frequentiegebied stemt het tot nadenken met betrekking tot extrapolatie bij elektromagnetische straling in het algemeen.

Ad 3. onzekerheid / gebrek aan kennis ten aanzien van effecten binnen het nabije veld.
Een belangrijke beperking is voorts dat de normen voor elektromagnetische velden niet zonder meer gelden in het nabije veld. Dit is het gebied dicht rond de geplande zender waar de elektrische en magnetische component nog niet zijn versmolten tot een elektromagnetisch veld en waar de veldsterkten moeilijk te berekenen zijn. Voor dit nabije veld moet worden teruggegrepen op de basisbeperkingen die aan de normen ten grondslag liggen. Met de beoogde golflengte en de grondgesteldheid in Kootwijk betreft dit een gebied met een straal van 3,5 tot 5 km., waar honderden mensen wonen en waar veel recreatie plaats vindt. Voor een gebied van een dergelijke omvang is het onmogelijk overal de basisbeperkingen en blootstellinglimieten vast te stellen.

Los van deze fysische aspecten van het nabije veld, die alleen voor de lange golf in deze omvang spelen, wordt door o.a. Goldsmidt, op basis van epidemiologische gegevens, ervoor gepleit dat nieuwe installaties alleen kunnen worden toegestaan bij afwezigheid van bewoning binnen een straal van 5 kilometer.

Voorzorgsprincipe
De Wereld Gezondheids Organisatie stelt: " The precautionary Principle is a risk management policy applied in circomstancies with a high degree of scientific uncertainty , reflecting the need to take action for a potentially serious risk without awaiting the results of scientific research". For countries of the European Union, the Treaty of Rome states that "Community policy on the environment shall be based on the precautionary principle"".

Gezien de onzekerheid met betrekking tot de gezondheidseffecten van de Delta Radio 171 zender, voortvloeiend uit de cumulatie van de genoemde drie aspecten, bepleiten wij toepassing van het 'voorzorgsprincipe'. Dit principe vindt een internationale basis in de UNCED Conferentie in Rio de Janeiro over milieu en ontwikkeling in 1992. Volgens dit principe dient men in het geval van mogelijke ernstige gevolgen (zoals leukemie) geen volledige zekerheid daarover te vereisen bij het stellen van normen. Voor een benadering vanuit dit principe kan gebruik worden gemaakt van elementen uit de wettelijke normering voor ioniserende straling en kankerverwekkende stoffen (Besluit stralenbescherming Kernenergiewet resp. Arbobe-sluit).

Bij toepassing van deze agentia moet allereerst worden voldaan aan het 'rechtvaardi-gingsbeginsel': er vindt een maatschappelijke afweging plaats waarbij de voordelen van een bepaalde toepassing worden afgewogen tegen de nadelen ervan. Daarbij moet de vraag worden beantwoord of alternatieven met minder risico voor deze toepassing mogelijk zijn. Ten tweede moet de blootstelling zo laag mogelijk zijn en ten slotte worden er normen en limieten gesteld. Voor het project in Kootwijk zal volgens het rechtvaardigingsbeginsel kunnen worden getoetst of alleen met dit middel de Britse eilanden van pop- en housemuziek kunnen worden voorzien en of een lange golf vanuit Nederland gestraald met de hoge benodigde vermogens daarbij het eerst aangewezen middel is.

Zwisterland en Italie hebben, onder verwijzing naar het voorzorgbeginsel, voor radiofrequente velden de veldstrekte normen voor blootstelling met een factor 10 aangescherpt ten opzichte van de ICNIRP normen; in het land Salzburg (Oostenrijk) liggen, onder verwijzing naar het voorzorg beginsel de normen zelfs een factor 100 scherper dan de ICNIRP normering.

Standpunt
Samenvattend is het standpunt van de Stichting Platform Kootwijk dat er grote twijfels bestaan ten aanzien van de claim van Delta Radio 171 dat gezondheidseffecten niet zullen optreden. Op grond van een cumulatie van onzekere factoren kan gezondheidsschade voor grote groepen omwonenden niet worden uitgesloten. Op grond daarvan bepleiten wij toepassing van het voorzorgsprincipe. Onze mening is daarbij dat toetsing aan dit principe geen ruimte laat voor een initiatief als van Delta Radio 171.

Dit standpunt is ongewijzigd ten opzichte van het uitgedragene in publicaties eind 1997 en begin 1998. We hechten eraan te benadrukken dat nieuwe onderzoeksgegevens sedertdien de twijfels geenszins hebben kunnen wegnemen. De conclusie zou zeer wel kunnen zijn dat onderzoek na begin 1998 de bestaande twijfels vooral heeft versterkt.

De door ons toen aangegeven epidemiologische associaties tussen straling en met name leukemie in aangrenzende frequentiegebieden worden in het meest recente rapport van de Gezondheidsraad bevestigd voor het ELF-gebied als wetenschappelijk significant. Ook zijn er sedert 1997 vele studies naar biologische effecten verricht die weliswaar niet eenduidig in de richting van ťťn biologisch werkingsmechanisme wijzen maar waarvan veel wel een biologisch effect aangeven psychologische effecten op de gezondheid.

Psychologische aspecten
In aansluiting op het bovenstaande willen we ťťn aspect dat niet eerder is belicht naar voren brengen: de psychologische effecten op de gezondheid. Een mechanisme van psychologische aard dat in dit verband relevant is hangt samen met de diffuse dreiging die mensen kunnen ervaren wanneer zij belangrijke waarden in hun leven (zoals gezondheid) bedreigd zien, zonder dat zij dit kunnen beÔnvloeden. Juist dit niet kunnen beÔnvloeden, een gebrek aan controle over de eigen situatie, is cruciaal.

Controle is een kernbegrip bij stress. De mate van controle die mensen hebben bepaalt in belangrijke mate of stress leidt tot psychische en lichamelijke klachten en gevolgen. Langdurige situaties waarin mensen zich machteloos voelen kunnen leiden tot ziekteverschijnselen zoals stressklachten, maar ook depressieve- of angstklachten.

Dit kan optreden bij bijvoorbeeld reorganisaties, dreigende bedrijfssluitingen of gijzelingen, en ook bij omwonenden van objecten die potentiŽle gezondheidsdreiging met zich kunnen meebrengen. Bij omwonenden van de begin tachtiger jaren op hol geslagen kernreactor bij Harrisburg waren niet alleen de 'stresshormonen' adrenaline en noradrenaline verhoogd maar ook de kans op depressiviteit. In Amerikaanse studies in de zestiger jaren naar de effecten van de dreiging van een kernoorlog op kinderen gaven deze blijk van emoties als angst, spanning, hulpeloosheid, cynisme en machteloosheid. Anderen vertoonden nerveus gedrag of hadden nachtmerries.

Dezelfde gevoelens van onveiligheid en diffuse dreiging zullen, met de huidige kennis van zaken omtrent elektromagnetische straling, ook uitgaan van een zender met een zo groot vermogen als gepland in Kootwijk. Al in de fase dat er alleen nog maar sprake is van plaatsing kan dit tot stressklachten leiden. Het gevoel van machteloosheid zal nog worden versterkt als de initiatiefnemers/faciliteerders - Delta Radio en KPN - zich ongevoelig tonen voor de bezwaren. Zijn de zenders eenmaal geplaatst dan zullen mogelijk toegenomen ongemakken op gezondheidsgebied (slapeloosheid, concentratieverlies) of op storingsgebied (storingen aan apparatuur of ongewenste radio-ontvangst via allerlei elektronische apparatuur) het gevoel van dreiging zowel als de machteloosheid versterken. Juist chronische stress brengt een aantal risico's met zich mee. Het uitputtende effect ervan maakt mensen bevattelijk voor psychische ziektebeelden waarin vermoeidheid een belangrijke rol speelt: overspanning en burnout. Maar ook levert chronische stress een verhoogd risico op voor ernstiger psychische beelden als depressieve stoornissen en angststoornissen. Ten slotte kan stress bijdragen aan allerlei lichamelijke klachten en stoornissen zoals maagdarm klachten en hart- en vaatziekten.

Een bijkomend aspect dat in het geheel een belangrijke rol kan spelen is het algemeen of persoonlijk nut dat wordt gediend met datgene waardoor men zich bedreigd acht. Mensen kunnen heel wat verdragen als het een doel dient. Wie zich laat opnemen in een ziekenhuis levert heel wat controle in en stelt zich bloot aan pijnlijke ingrepen. Toch dragen de meeste mensen dit moedig of op zijn minst gelaten, en zonder grote psychische gevolgen, omdat het een doel dient: hun uiteindelijke gezondheid is ermee gebaat. Verwerkingsprocessen en ook rouwprocessen verlopen aanzienlijk moeilijker als een trauma of de dood van een geliefd persoon het gevolg is van zinloos geweld. Omgekeerd blijken mensen voor een goede zaak veel te kunnen (ver)dragen, zelfs aanzienlijke lichamelijke of psychische trauma's.

Voor een project als van Delta Radio zien de omwonenden geen baten voor zichzelf of voor de Nederlandse samenleving: geen noemenswaardige werkgelegenheid, geen nut, alleen winst voor een aantal - buitenlandse - investeerders. Men kan zich de belangen en argumenten van de initiatiefnemers niet eigen maken om zo uiteindelijk wat vrede te krijgen met de ontstane situatie. Juist dit verinnerlijken van argumenten van de andere partij speelt vaak een belangrijke rol bij de uiteindelijke acceptatie bij bijvoorbeeld reorganisaties of bedrijfssluitingen. Op de Veluwe speelt bovendien nog mee dat mensen vanuit hun levensovertuiging en culturele achtergrond geen enkele affiniteit hebben met of zelfs principiŽle bezwaren tegen de pop- en housemuziek die Delta Radio wil gaan verspreiden. De drempel waarbij potentiŽle gezondheidsrisico's en andere ongemakken tot stress en tot psychische en fysieke gevolgen van stress leiden is daarmee laag.

In het bovenstaande is het rechtvaardigingsprincipe aangegeven als juridisch uitgangspunt in de wetgeving over ioniserende straling en kankerverwekkende stoffen. Zoals boven omschreven kan men ook spreken van een 'rechtvaardigingsprincipe' op het psychologisch niveau dat de gezondheidsuitkomsten van een bedreigende situatie in belangrijke mate mede bepaalt.

Wij bepleiten dat in een afweging van de effecten op het gebied van de volksgezondheid ook het psychologisch effect wordt meegewogen. De onbeÔnvloedbare bedreiging van essentiŽle waarden zoals gezondheid in combinatie met een onbalans tussen baten en lasten zal voor de omwonenden een duidelijk verhoogd risico geven op psychische en fysieke klachten en stoornissen, bovenop eventuele directe gevolgen op biologisch niveau.