De officiele website van de geschiedenis van zendstation
Radio Kootwijk (PCG)

"een dorp tussen Zand en Zenders"

 
Radio Kootwijk
 Algemeen
 Aktualiteiten
 Mailing List
 Reserveren RKwk
 Concerten
 Monumenten
 Dienst Landelijk Gebied
 Routebeschrijving RKwk
 Bewonersvisie RkWk
 Gebiedsvisie
 D66 rapport
 Masterplan de Winter
 Creatorium Hobert
 Masterplan Ago Quod Ago
 Plan van Aanpak
Dorp RKwk
 Dorp en haar bewoners
 Kinderen van Kootwijk
 Berichten uit ...
 Nostalgische verhalen
 Klein Hollywood
 RK Junior
 DorpsRaad
... en Bandoeng
 Hallo Bandoeng, hier ...
 Geschiedenis
 Malabar
 Malabar toen ...
 Malabar nu ...
 boekbespreking
 meer over Bandoeng ...
Hier Radio Kootwijk (SBB)
 Evenementenlocatie
 Nieuws
 Excursies/activiteiten
Stichting Platform Kootwijk
 Wie zijn wij
 Aktualiteiten
 Notities
 Brochure
 PersBerichten
 Gezondheid
 Politiek
 Zendmasten problematiek
 Milieu & Landschap
 SPK Archief
 Nieuwsbrieven
 Geografie
 Chronologie
 Naslag
 2' Podium
 Beelden SPK
 Bestemmingsplan
 Links SPK
50 kV station
 Informatie
Panorama views
 Omgevingskaart
 Gebouw A
 Radio Kootwijk
English Summary
 Welcome to RKwk
Foto's van ...
 de opbouw
 de lange golf zender
 de kortegolf zender
 het dorp
 vandaag de dag ...
 Scheveningen Radio
 Opendag ...
Bedrijfs Beelden
 Ontstaan
 Terreinen
 Doel, werking, ...
 Radiocentrale Amsterdam
Geschiedenis
 J.M. Luthmann (architect)
 Radio Telegrafie
 Radio Telefonie
 Machinezender PCG
 Bibliografie Ir de GROOT
 Ir J. J. NUMANS
 Dr B. van der POL
 Willem Vogt
 Overzicht mei 1940
... zij schreven over Radio Kootwijk
 Dr. Ir. N. KOOMANS (1)
 Dr. Ir. N. KOOMANS (2)
 Ir M.C. ENNEN
 RC Kennemerland
 Tussen 'Zand en Zenders'
 VRZA
 Hans KNAP
 Alfa Bravo (PCH)
 Ingrid van Hoorn
 [onbekend] Ned.
 [onbekend] Frans
 Cees van der Pluijm
 Gewest tot Gewest (tv)
 VPRO documentaire (radio)
 PTT-Bedrijfsbanden
Artikelen over
Radio Kootwijk
 Apeldoornse Courant
 Apeldoorns Stadsblad
 ArchiNed
 Algemeen Dagblad
 Amersfoortse Courant
 Barneveldse Krant
 BN-de Stem
 Brabants Dagblad
 Cement
 Deventer Courant
 Gelderlander
 Gemeente Apeldoorn
 Groene Amsterdammer
 Haagsche Courant
 NRC Handelblad
 Prov. Zeeuwse Courant
 Piazza
 SAM
 Stentor
 Telegraaf
 Trouw
 Twentsche Courant
 Utrechts Nieuwsblad
 Veluws Dagblad
 Volkskrant
Diversen
 Links
 Scheveningen Radio
 PCH ReŁnie 2004
 Zij gaven hun reactie ...
 Maar waarom deze site...
Contacten ...
 de SPK
 de Webmaster
 Belangrijke adressen
 
 
en zij schreven over Radio Kootwijk ...   

Geschiedkundig overzicht van het radiobedrijf
van den rijksdienst der posterijen en telegrafie

door Dr. Ir. N. KOOMANS, Ingenieur der telegrafie.

Overgenomen uit het "Gedenkboek ter herinnering aan het tienjarig bestaan van de Nederlandsche vereeniging voor radiotelegrafie 1916-1926".

radio kootwijk De radiotelegrafie heeft in Nederland haar intrede gedaan in 1902, het jaar, waarin een draadloze verbinding werd geopend tusschen Hoek van Holland en het lichtschip Maas. De tot stand koming van deze verbinding was het resultaat van het advies van eene in 1899 door de toenmalige Ministers van Waterstaat, Handel en Nijverheid en Marine ingestelde commisie (leden de H.H.B. Engelbert, inspecteur der Posterijen en Telegrafie te 's-Gravenhage, C. de Vriese, inspecteur van het loodswezen te Rotterdam, I.C. Ramaer, ingenieur van den Waterstaat te Rotterdam en Dr. L. Bleekrode, leeraar H.B.S. te 's-Gravenhage), welke tot taak had de mogelijkheid van eene dergelijke communicatie te onderzoeken.

De voor de verbinding benutte apparaten waren vervaardigd door Ducretet te Paijs, naar het systeem van den Russischen hoogleeraar te Kronstadt, Popoff. Voor nadere bijzonderheden omtrent de apparatuur van de eerste Nederlandse radioverbinding zij verwezen naar het artikel in Nr. 44 dd. 1 November 1902 van het weekblad "de ingenieur" van het lid vorengenoemde commisie Dr. L. Bleekrode. De verbinding heeft tot 23 Juni 1912 bestaan. Nadien is de zender van het lichtschip Maas overgebracht naar de de Ruyterschool te Vlissingen, terwijl de zender van Hoek van Holland nog tot begin 1915 aldaarintact bleef om daarna overgebracht te worden naar den gevangentoren te Vlissingen alwaar hij werd opgesteld als reserve-zender van het kuststation Scheveningen Haven.

In 1922 is deze reservezender vrijwel buiten dienst gesteld. De welbekende zender Scheveningen Haven dateert van eind 1904. Hij werd opgesteld voor het wisselen van telegrammen in het openbaar verkeer met schepen in zee. Tot deze proefnemeing was men overgegaan omdat het particuliere initiatief, na onder het monopolie van eene uitgebreide maatschappij op verscheidene kustplaatsen in het buitenland radio-telegrafie posten te hebben in werking gebracht, blijkbaar trachtte ook in Nederland dergelijke posten op te richten, met het doel om alleen het door de genoemde maatschappij gebruikte stelsel, met uitsluiting van alle andere, toe te passen. Deze uitsluiting beschouwde men bij den Rijkstelegraafdienst als een belemmering voor de vrije ontwikkeling van het nieuwe verkeersmiddel.

Ter verruiming van de proeven werd voorts een rijksstation op een 3-tal booten ("Duitsland", "Engeland" en "Nederland") van de maatschappij Zeeland opgericht. Het verloop van de proeven was van dien aard, dat op 1 Januari 1906 tot officiŽele vestiging van radiostations te Scheveningen Haven en aan boord van vorengenoemdeschepen werd overgegaan. Bij dit fijt past het aanstonds den naam te noemen van wijlen den Heer H.J. Nierstrasz, een van de Nederlandse pioniers op radiogebied. Hij is toch van de oprichting af tot zijn overlijden in december 1920 de technische chef en verzorger van den radiokustdienst geweest. De oorspronkelijke installatie, waarmede het station Scheveningen-haven werd toegerust en die geleverd was door de firma Telefunken, werd door Nierstrasz voortdurend gewijzigd om haar steeds te doen aanpassen aan de nieuwere eischen, welke de dienst stelde.

Bij den snellen groei van de radio-techniek duurde het dan ook niet lang, of een geheel nieuwe installatie, gebouwd volgens de inzichten van den Heer Nierstrasz, nam de plaats in van de oude. Het pleit voor het degelijke werk, dat door Nierstrasz verricht werd, dat de installatie van Nierstrasz zoo goed als ongewijzigd tot op heden heeft dienst gedaan in het radio-scheepsverkeer. Het was een ideale toestand, waar een expirimentator als de Heer Nierstrasz voortdurend zijn geheele zorg en kunde gaf aan het station, waarvan hij als de feitelijke leider kon worden beschouwd. Een draadloos station, waar niet aanwezig is een radio-tachnisch persoon, die zich geheel aan de zaak geeft en die de bekwaamheid heeft om de installatie met de praktijk te laten meegroeien, blijft op den duur niet in orde.

Ook de inrichting van de schepen van de Mij. Zeeland was het werk van den Heer Nierstrasz, waarbij nog moet worden vermeld dat de nachtbooten van deze Maatschappij, n.l. de Koningin Wilhelmina, de Koningin Regentes en de Prins Hendrik, ook van Rijskantoren werden voorzien. Een beschrijving van het station te Scheveningen is door het Hoofdbestuur der Posterijen en Telegrafie in 1906 uitgegeven onder de titel: "Het Radio-telegrafisch station Scheveningen-Haven, de tekst en atlas." Waar die persoon van den Heer Nierstrasz op den voorgrond wordt gebracht, geschiedt zulks, omdat nu eenmaal de bruikbaarheid van een draadloze installatie in hooge mate afhankelijk is van de ambtenaren, die haar verzorgen. Zonder te kort te doen aan den krachtige steun van den toenmaligen Directeur-Generaal der Posterijen en Telegrafie, den heer G.J.C.A. Pop, en de leiding van den Hoofdingenieur-Directeur der Telegrafie, den heer A.E.R. Collete, is het succes van de installatie te Scheveningen-Haven te danken aan den heer Nierstrasz. Dat de heer Nierstrasz ook van Ingenieurszijde gewaardeerd werd, moge blijken uit het sympatieke overlijdens.bericht, dat verscheen in "Radio-Nieuws" van 1 Januari 1921 van de hand van Ingenieur der Telegrafie Ir. A.H. de Voogt.

Voortgaande in den gedachtengang, hierboven ten aanzien van den Heer Nierstrasz uitgesproken, moet ook nog melding worden gemaakt van een tweeden pionier, den heer A.E.J. Vlug, commiestitulair, die sinds 1905 werkzaam is bij den radiodienst, eerst te Hoek van Holland en daarna Scheveningen-Haven. Aan den grooten expirimenteelen aanleg van den heer Vlug had het toenmalige station Scheveningen-Haven veel te danken. Wij denken hierbij o.a. aan den muzikalen Wehnelt-zender te Hoek van Holland e aan de lange-ontvanginrichting te Scheveningen-Haven. Besluiten we ten aanzien van het station Scheveningen-Haven met de vermelding dat voor het kustverkeer daar opgesteld zijn de noodige ontvanginrichtingen, benevens 2 gedempte vonkzenders, de een voor 1800 m. en de ander voor 600 m. Voor de lange- afstand-scheepsverkeer wordt bovendien gebruik gemaakt van een gedempt-ongedempten lampzender van 1800 m. golflengte, welke lampzender tevens voor andere doeleinden wordt aangewend. In zuiver ongedempten toestand wordt deze zelfde lampzender voor genoemd lange-afstands-verkeer gebruikt op een golflengte van 2500 m.

Een tweede radio-object van den dienst der Nederlandsche Posterijen en Telegrafie is de radio-verbinding Nederland-Nederlandsch Oost-IndiŽ. Om de geschiedenis van deze verbinding te leeren kennen, moet worden teruggegaan tot het jaar 1913. In Februari van dit jaar diende het "Comitť tot onderzoek naar de mogelijkheid van een rechtstreeksche radio-telegrafische gemeenschap tusschen Nederland en Nederlandsch-Oost-IndiŽ" een aanvraag in bij de Ministers van Waterstaat en KoloniŽn tot oprichting van stations in Nederland en IndiŽ met tusschenstations in Tripoli, Erythrea en Britsch-IndiŽ, of drie andere punten in de Engelsche en Intaliaansche koloniŽn. Op dit verzoek werd in April 1913 door den Minister van KoloniŽn afwijzend beschikt, "aangezien de overtuiging wordt gemist, dat de uitvoering van het plan in 's-lands belang zou zijn." Daarna volgde in Juni 1913 ook de afwijzende beschikking door den Minister van Waterstaat, waarbij de reden werd aangevoerd, dat in verband met de afwijzende beschikking van het Departement van KoloniŽn verdere overwegingen der aangelegenheid door het Ministerie van Waterstaat geen doel konden treffen.

Genoemd Comitť, waarvan leden waren o.a. de heer Prof. Ir. C.L. van der Bilt en Vice-Admiraal I. van den Bosch bleef evenwel actief en herhaalde in October 1913 het verzoek aan den nieuw opgetreden Minister van KoloniŽn. Hierop werd eerst in Maart 1916 geantwoord door de toenmaligen Ministers van KoloniŽn en Waterstaat, dat de behandeling van de concessie-aanvraag werd opgeschort in verband met de tijdsomstandigheden, waarbij de verdere mededeling werd gedaan, dat de regeering het vraagstuk van de radio-telegrafische verbinding van Nederland met Nederlandsch Oost-IndiŽ zelf in studie had genomen. In het tijdsverloop tusschen de tweede aanvraag van genoemd comitť en het antwoord daarop verstrekt, had de Minister van KoloniŽn aan den Ingenieur van den Indischen telegraafdienst, Dr. C.J. de Groot, de opdracht verstrekt, een studie te maken van de draadloze telegrafie in Europa en Amerika. Bij de verschillende studie-reizen werd door Dr. De Groot ook een bezoek gebracht aan de firma Telefunken te Berlijn, welke zich bereid verklaarde een ontvanginrichting ter beschikking van den Indischen telegraafdienst te stellen, teneinde door proefnemingen te kunnen uitmaken, of een rechtstreeksche verbinding zonder tusschenstations tot de technische mogelijkheden zou behooren. Deze onderzoekingen hadden inderdaad in Maart 1917 plaats en leverden een gunstig resultaat op. Proefseinen, door het station Nauen uitgezonden, werden in IndiŽ met goed gevolg opgenomen met ontvangs-inrichting van Telefunken, die evenwel door Dr. De Groot was gewijzigd.

Onmiddellijk werd van het welslagen door den Gouverneur-Generaal mededeeling gedaan aan het Departement van KoloniŽn. Inmiddels was in Februari 1917 van den Minister van Marine een schrijven uitgegaan aan diens ambtgenoot van Waterstaat, waarin door hem werd uiteengezet, dat wenschelijk was tot oprichting over te gaan van radio-wereldstations in Nederland en Nederlandsch Oost-IndiŽ, zonder gebruik te maken van tusschenstations. De Minister van Marine steunde daarbij op een uitvoerig rapport van den Kapitein-Luitenant ter zee E.H. Friderichs, Chef van de draadlooze telegrafie der Marine. Waar de Minister van Marine meende, dat het oprichten van het wereldstation in Nederland door de zorg van het Ministerie van Waterstaat diende te geschieden, verzocht hij dit Departement om de Permanente Commissie voor de radio-telegrafie uit te noodigen, deze aangelegenheid te onderzoeken en dienaangaande bij het Ministerie van Waterstaat een voorstel in te dienen. In April 1917 was de Permanente Commissie voor de radio-telegrafie met haar beraadslaging gereed. In heer advies gaf de commissie als haar gevoelen te kennen, dat de tijdsomstandigheden het noodig maakten om aanstonds over te gaan tot het nemen van maatregelen die er toe konden leiden om een wereldstation binnen de stelling Amsterdam op te richten.

Dit station zou dan uitsluitend bestemd zijn voor militaire en politieke doeleinden der Nederlandsche regeering, doch niettemin geheel ingericht worden ten behoeve van het internationaal openbaar verkeer. Aan het slot van hare beschouwingen gaf de commissie te kennen, dat de beide stations in Nederland en in IndiŽ in goeden samenhang met elkaar dienen te zijn, zoodat, waar IndiŽ reeds met Telefunken in zee was gegaan, Nederland niet geheel vrij meer was in het stelsel, dat zou worden toegepast. Het ministerie van KoloniŽn had n.l. onmiddellijk nadat van den Gouverneur-Generaal bericht ingekomen was, dat de proefseinen van Nauen in IndiŽ goed waren ontvangen, onder bemiddeling van haren adviseur den heer J.J. de le Roy, onderhandelingen aangeknoopt met de maatschappij Telefunken. Deze onderhandelingen, die met goedkeuring van den ministerraad verder werden voortgezet, leidden er toe, dat Telefunken zoo speodig mogelijk op Java een zendstation zou inrichten, onder voorbehoud, dat de Nederlandsche Regeering ten allen tijde gerechtigd zou zijn, onder nader overeen te komen voorwaarden de geheele inrichting oer te nemen. Het was op deze transactie, dat de Permanente Commissie doelde, toen zij haar advies gaf. De Technische Dienst der Rijkstelegraaf, welk in October 1917 haar rapport uitbracht, sloot zich aan bij de zienswijze van de Permanente Commissie. Ook deze dienst meende, dat een rechtstreeksche radio-telegrafische gemeenschap tusschen Nederland en Nederlandsch Oost-IndiŽ mogelijk was en gaf op dezelfde gronden als de Permanente Commissie in overweging, met Telefunken in zee te gaan. Inmiddels was in Juni 1917 reeds een Commissie in het leven geroepen, die zich had bezig te houden met het zoeken van een geschikt terrein voor het oprichten van het zendstation. In aansluiting met de genomen beslissingen werden de ingenieurs der Telegrafie Jhr. W.M. de Brauw en E.F.W. VŲlter door de regeering aangewezen om de noodige besprekingen met Telefunken te voeren.

Met een volledig aanbod met de levertijd kwamen zij terug. Bovendien gaven zij na bezichtiging van het station Nauen het moderne ontvangststation te Geltow als hun overtuiging te kennen, dat de bouw van een dergelijk groot werk, zooals tot op dat oogenblik nog ergens ter wereld was uitgevoerd, slechts tot stand kon komen door innige samenwerking met de voorlichting van een groote, over veel ervaring beschikkende maatschappij. Zij waren van meening, dat alles wat in dat opzicht in Nederland zelfstandig zou kunnen geschieden, slechts als dilettanten-werk moest worden beschouwd, nog afgezien van de onmogelijkheid, om in de toenmalige oorlogsomstandigheden de groote hoeveelheden materiaal ter beschikking te krijgen, zonder hulp van het buitenland. Ook deze heeren bevalen met vertrouwen aan, de levering door Telefunken te doen plaats vinden. Toch duurde het nog tot September 1918, alvorens het contract met Telefunken werd gesloten voor de oprichting te Kootwijk van een zendstation en te Sambeek van een ontvanginrichting. Niet alleen dat de commissie voor de terreinkeuze eerst taak verrichtte en dat hierover nader moest worden beraadslaagd, zoodat de beslissing over de plaatsing te Kootwijk en te Sambeek eerst in Juni 1918 viel, maar ook ander oponthoud deed zich voor.

Door den Minister van Waterstaat werd eerst nog eens een commissie ingesteld, om te pogen, zonder buitenlandsche hulp, een beperkt zendstation in Nederland op te richten. Een en ander geschiedde, omdat van eenige kanten de meening was geuit, dat het wel mogelijk zou zijn, om het eigen kracht een station te construeeren, dat gedurende eenige uren van het etmaal met IndiŽ zou kunnen werken. Nadat deze commissie haar taak had verricht en nog weer eens een andere commissie het werk had beoordeeld en nadat ook weer eenige tijd was verloopen om te beraadslagen, of de masten niet door Nederlandse firma's konden worden geleverd, voelde de minister de verantwoordelijkheid te kunnen dragen. De noodige gelden konden toen meer definitief worden vastgesteld en aangevraagd, terwijl verder met de eigenlijke voorbereiding van het groote werk kon worden begonnen. De totale kosten van aanleg van de stations te Kootwijk en te Sambeek hebben bedragen rond f 8.000.000. Men moet hierbij bedenken, dat voor nevenwerken groote sommen moesten worden besteed. Zoo werd b.v. voor het aanleggen van wegen en het egaliseeren van terreinen een bedrag uitgegeven van ongeveer f 1.000.000, terwijl met het aanleggen van de hoogspanningslijn voor Kootwijk f 400.000 gemoeid was. Het geheele werk werd uitgevoerd onder leiding van den toen maligen Hoofdingenieur Directeur det Telegrafie den heer A.E.R. Collette. Het electrotechnisch gedeelte, zoowel van Sambeek als van Kootwijk was toevertrouwd aan den Ingenieur E.W.F.VŲlter, die zonder electrotechnische hulpkrachten het geheel had te verzorgen. Het zal wel weinig voorkomen, dat een zoo groot en omvangrijk werk in al zijn onderdeeln op de schouders van ťťn ingenieur rust. De dienst der Posterijen en Telegrafie is dank verschuldigd aan de overgroote hoeveelheid arbeid, die door den heer VŲlter is verricht.

Waar de bedoeling voot zat, om zoo spoedig mogelijk met IndiŽ een eenzijdig verkeer te openen, werd met den bouw van Sambeek groote spoed betracht. Het semi-permanente onvanggebouw werd met spoed onder de leiding van de dienst van landsgebouwen opgetrokken, eveneens het directiegebouw en de woningen van het personeel. In het begin van November 1919 werden de eerste seinen uit IndiŽ te Sambeek ontvangen, waarmee een eind kwam aan de eigenaardige situatie, dat IndiŽ beschikte over een Amerikaanschen boorzender, destijds aangeschaft om Nederlandsch Oost-IndiŽ met Honolulu te verbinden, doch door Dr. De Groot met succes toegepast in de correspondentie met Nederland, benevens een Telefunken-machinezender, die in October 1918 voor indienstneming gereed kwam en een Telefunken-ontvanginrichting, terwijl men in Nederland voor dit verkeer nog geheel niet geoutilleerd was. Vůůr het gereed komen van de ontvanginrichting te Sambeek werden de Indische seinen opgevangen op de meentgronden te Blaricum, alwaar was opgesteld een uit IndiŽ gezonden, door Dr. De Groot in eigen werkplaats vervaardigde ontvanginrichting. Deze ontvanginrichting werd in Maart en April 1919 opgesteld onder leiding van den heer Dubois, oud luitenant ter zee 2de klasse der Koninklijke Marine Reserve. Toen de inrichting te Sambeek gereed gekomen was, kon een aanvang worden gemaakt met het exploreeren van de tijden, waarop correspodentie met IndiŽ mogelijk was. Vůůr hierop de noodige kijk was verkregen, moest heel wat tijd verstrijken en nauwkeurig worden gewerkt. Daarvoor is het niet voldoende over goede toestellen te beschikken; de rechte, wij zouden haast zeggen, maniakale radio-ijver is er voor noodig.

Gelukkig beschikte de dienst de P. en T. daarbij over echte radio-krachten met aanleg, zooals de heeren G.J. Muuze, commiestitulair en J.P. Puister, adjunct-commies. Veel heeft de verbinding Nederland-IndiŽ aan hun pioniersarbeid op de eenzame Sambeeksche heide te danken. Wie zich uit aanschouwing herinnert, hoe deze heren daar met ambitie en overgave hebben gewerkt, moet daaraan altijd met groote waardeering terugdenken. Het altijd weer proberen en vergelijken, het zich ontwikkelen tot prima transatlantische rediotelegrafisten, vereischte vooral in den aanvang, toen de zendmiddelen in IndiŽ nog in primitieven staat verkeerden, zeer veel opmerkzaamheid en doorzettingsvermogen. De heer Muusze werd in 1924 naar elders verplaatst. De heer Puister bleef te Sambeek de groote kracht, totdat dit station in Augustus 1924 werd opgeheven. Hij ging daarna over naar het nieuwe station Meyendel, alwaar hij nog steeds werkzaam is. Aan het uitnemend waarderingsvermogen en de scherpzinnigheid van den heer Puister is de dienst veel verschuldigd. De diensten, welke hij de verbinding Nederland-IndiŽ bewezen heeft, zijn moeilijk te overschatten.

Veel is er te Sambeek geexperimenteerd, vooral toen de oorspronkelijke inrichting gaandeweg moest worden gemoderniseerd. Langen tijd heeft daarbij ook de reeds genoemde expert-radio-telegrafist de heer Vlug, assistentie verleend. Het welbekende aarddraad systeem van den heer Vlug, werd te Sambeek uitvoerig door dezen onderzocht en voor den dienst geschikt gemaakt. Bij het noemen van de oorspronkelijke Sambeekse figuren kunnen we niet nalaten nog melding te maken van den telegrafist 1ste klasse den heer J.L. Thissen, die geruimen tijd in Sambeek als radio-telegrafist heeft dienst gedaan. De herinnering aan zijn aangename wijze van werken, zijn geacheveerde en ongeevenaarde wijze van opnemen en neerschrijven en zijn encyclopedische kennis van de stations, die in den aeter hun stem deden hooren, drijft ons hiertoe. Hij was ook de amateur, die met zijn huisinstallatie het eerst IndiŽ ontving. Geruimen tijd zijn de aarddraden van den heer Vlug voor de inrichting te Sambeek een gewaardeerde aanvulling geweest. Wat dat betreft behoort de heer Vlug ook tot de ambtenaren, die tot de verbinding Nederland-IndiŽ hebben bijgedragen. Voor de beschrijving van de technische bijzonderheden van het ontvangststation te Sambeek zooals het in 1920 was, zij verwezen naar het artikel van Ir. A.H. de Voogt, in "de Ingenieur" van 6 Maart 1920 en voorts naar het artikel van Ir. E.F.W. VŲlter, in "Radio-Nieuws" van 1 Mei 1920, waarin ondermeer voorkomt een beschrijving van het te Sambeek gebezigde luchtnet.

De bouw en het gereed maken van het station Kootwijk heeft uit den aard der zaak veel meer tijd gevorderd. In December 1918 werd begonnen met den aanleg van een smalspoorbaan van ongeveer 5 km. lengte naar de halte Assel, aanvankelijk ten behoeve van het vervoer van gereedschappen, later voor het transport van het ijzerwerk der masten. Daarna werd een aanvang gemaakt met het egaliseeren van het terrein, waarbij niet minder dan 380000 m3. Grond werd verwerkt. Het stuifzand werd daarbij vastgelegd door middel van heide. Een en ander geschidde onder leiding van de Nederlandse Heidemaatschappij. Het terrein was in November 1919 gereed. Met het zendstation werd in 9 Augustus 1920 begonnen; Op dien datum vond de eerste betonstorting plaats door Mevrouw KŲnig-de Bruin, echtgenoote van den heer A.A.H.W. KŲnig, toenmalig Minister van Waterstaat, waarbij onder meer tegenwoordig was de heer E.P. Westerveld, op dat ogenblik Directeur-Generaal der Posterijen en Telegrafie.

De bouw van het zendgebouw werd uitgevoerd door de N.V. Internationale Gewapend Betonbouw, te Breda. De aflevering vond plaats in Maart 1922. Wanneer we hier in de plaats noemen der architect den heer J.M. Luthmann, dan beteekent dit de eereplaats. Alle hulde dient te worden gebracht aan den buitengewonen bouwmeester, die dit kunstwerk het gewrocht. Zoowel van buiten als van binnen, zoowel bij dag als bij avond, wanneer de lichten door de vensters naar buiten schijnen, maakt het zendgebouw een zeer bijzonderen en stijlvollen indruk. Ook op het overige terrein van het zendstation ontwaren we in den watertoren en in het ambtenarenhuis de kunstenaarshand van den heer J.M. Luthmann. Het steenen directie-gebouw, dat het eerst op het terrein werd opgesteld, werd door den Technische Dienst der Rijkstelegraaf gebouwd.

Met den bouw van de 6 masten werd een aanvang gemaakt in October 1919. Aan het eerste paar masten werd circa 80 dagen per stuk besteed, terwijl de laatste masten elk in ongeveer 50 dagen gereedkwamen. In November 1920 waren alle masten opgericht. Met de montage en opatelling van de machines en de overige onderdeelen van de zendinstallatie werd in Februari van het jaar 1922 een begin gemaakt. In Juni was zulks gereed. Het afstemmen duurde van November 1922 to midden Januari 1923, terwijl het op 18 Januari 1923 mocht gelukken, de verbinding met IndiŽ tot stand te brengen. Op 5 Mei 1923 ging Kootwijk officieel in dienst, aanvankelijk zonder toerenregeling. De eerste toerenregeling werd in dienst gesteld 4 Augustus 1924, de tweede volgde 4 October 1925, terwijl de inbouw van de nieuwe Schlauchlitzespoel 23 September 1925 gereed kwam. Een technische beschrijving van het station Kootwijk zal hier niet worden gegeven, hiervoor zij verwezen naar de desbetreffende litteratuur. In Radio-Nieuws van 1 Mei 1920 verscheen van de hand van Jhr. Ir. W.M. de Brauw een artikel getiteld: "Iets over den bouw van het radiostation te Kootwijk", waarin in het bijzonder de bouw van de masten wordt beschreven, terwijl door Ir. E.F.W. VŲlter, in Radio-Nieuws No.1 van 1925 een uitvoerige technische beschrijving van het station Kootwijk is gegeven.

Het is te betreuren, dat omtrent Kootwijk en de verbinding Nederland-Nederlands Oost IndiŽ gedurende eenigen tijd bij het publiek een onjuiste meening is verbreid geweest, die door allerlei zijdelingsche oorzaken is ontstaan. De voldoening van allen, die aan het eigenlijke zendstation en de masten hebben medegewerkt, is daardoor jammerlijk verkleind. Wij denken hierbij ook aan de buitenlandse medewerkers. Het kan toch aan geen twijfel onderhevig zijn, dat de Ingenieurs van Telefunken trotsch kunnen zijn op hetgeen door hen te Kootwijk is tot stand gebracht; zij hebben Kootwijk afgeleverd als een 1ste klasse wereldstation. Ook de firma Hein-Lehmann, die de fraaie masten van Kootwijk heeft geconstrueerd en uitgevoerd, verdient alle hulde. Het is, wat dit laatste betreft, wel het vermelden waard, dat de Engelsche P. en T. administratie voor haar wereldstation te Rugby de masten van Kootwijk heeft nagevolgd.

In het verslag van de commissie, ingesteld bij beschikking van den Minister van Waterstaat van 25 September 1923 tot onderzoek van de organisatie van den Technischen Dienst der P. en T., lezen we dan ook in deel 2, betrekking hebbende op de Radio-stations Kootwijk en Sambeek: "De commissie is in verband met een en ander van oordeel, dat in de gegeven omstandigheden de in 1918 gedane keus voor Nederland de beste was en meent voorts, dat de door Telefunken geleverde installatie aan de eischen, die naar den stand der wetenschap toen mochten worden gesteld, heeft voldaan." De concentratie van den radiodienst met IndiŽ te Amsterdam kwam tot stand op 4 Augustus 1924.

Daaraan was voorafgegaan de opheffing van het ontvangstation te Sambeek en het tot stand brengen van het ontvangstation te Meyendel. Een technische beschrijving van de ontvanginrichting van Meyendel komt voor in Radio-Nieuws van 1 Augustus 1924 en in de "Ingenieur" van 23 Augustus 1924. Een beschrijving van de ontvanginrichting te Sambeek in haar laatsten vorm, zooals die in hoofdzaak ook in Meyendel is opgesteld, komt voor in Radio-Nieuws van 1 November 1923. Beide ontvanginrichtingen werden door den Technischen Dienst der P. en T. geconstrueerd en uitgevoerd. Na nog vemeld te hebben dat Kootwijk gedurende den laatsten tij ook met Amerika werkt en dat te Meyendel vaak 4 ontvanginrichtingen gelijktijdig zijn ingeschakeld, twee op Amerika en twee op IndiŽ, zijn we met deze beide stations aan het heden aangeland.

Het Europeesch radiograafverkeer der Posterijen en Telegrafie is uit den aard der zaak bij de goede draadverbindingen, die er bestaan, van veel minder beteekenis. Twee lampions hebben tot heden dezen dienst behartigd. Het eene station bevindt zich te Rotterdam en verbindt deze plaats radiotelegrafisch met DŁsseldorf. Onder leiding van Ir. A.H. de Voogt werd dit station, dat door de Duitsche administratie ter beschikking werd gesteld in begin 1920, geinstalleerd. In Augustus 1920 werd de dienst op DŁsseldorf officieel geopend. Het tweede lampstation bevond zich tot voor korten tijd te Amsterdam, waar het in Maart 1921 werd geinstalleerd. Tot Juli 1922 bevond zich zowel de ontvanginrichting als de zendinrichting op het telegraafkantoor te Amsterdam. Nadien werd de ontvanginstallatie overgebracht naar het gebouw Droogbak te Amsterdam. Van Mei 1921 tot Juni 1924 heeft dit station een radiotelegrafischen dienst onderhouden met Londen. Daarna werd het vrijgemaakt met de bedoeling het te benutten voor het verkeer met Denemarken, waarvoor het echter te zwak bleek te zijn. Het is toen in reserve gebleven en werd alleen gebruikt om het verkeer met Engeland bij kabelstoringen te onderhouden. In September 1925 werd de Amsterdamsche installatie naar Scheveningen Haven overgebracht, alwaar ze zal worden omgebouwd voor het verkeer in de 600 meter golf.

De laatste uitbreiding, welke de radiodienst heeft ondergaan, wordt gevormd door de korte golfverbinding met IndiŽ. Op 7 Augustus 1925 werd deze verbinding, die ook op het kantoor Amsterdam is geconstrueerd, in gebruik genomen. Tot op heden heeft de zender, die in het labaratorium in Den Haag is geplaatst, dagelijks dienst gedaan. Naar we verwachten, zal een volgende geschiedschrijver omtrent de korte golf veel hebben te vermelden. Moge dit overzicht worden beŽindigd met het uitspreken van de hoop, dat deze geschiedschrijver tevens veel goeds zal hebben te melden van den komende jaren van den Nederlandschen radiotelegrafischen dienst. Den Haag, December 1925.

uit : Overgenomen uit het "Gedenkboek ter herinnering aan het tienjarig bestaan van de Nederlandsche vereeniging voor radiotelegrafie 1916-1926".